Waar is open helderheid?

Waar precies is open helderheid nu eigenlijk? Kunnen we het lokaliseren? Kunnen we aanwijzen waar het precies zit? Als we proberen te achterhalen waar open helderheid zich bevindt kunnen we misschien ook beter zien wat het eigenlijk is.

Laten we eens kijken naar een situatie die de meesten van ons wel kennen, namelijk gestrest zijn. Het is druk, we moeten van alles en nog wat doen. We worden dan zo in beslag genomen door snel voorbij schietende gedachten, soms ook door zorgen en piekeren dat het lijkt of we helemaal in ons hoofd zitten.

Onze aandacht is op zulke momenten niet meer open en ontspannen en we zijn niet moeiteloos in het hier en nu. In plaats daarvan zijn we juist druk bezig met wat nog moet gebeuren of wat zou kunnen gebeuren. Het hoofd raast, het lichaam is gespannen, en we raken zo af en toe, als het even tegenzit, snel geïrriteerd. Onze aandacht wordt helemaal door de drukte in beslag genomen.

Maar op datzelfde moment is er iets wat volkomen onbewogen, rustig en stil, zich bewust is van de drukte in ons hoofd. Als dat er niet was zouden we ook niet kunnen weten dat we zo gestrest zijn. Er is iets dat ziet dat we in beslag genomen worden door het razen van de gedachten in ons hoofd.

Het opmerkelijke is dus dat open helderheid zich niet in ons hoofd bevindt, maar ziet dat wij in ons hoofd zitten.

We kunnen ook naar de omgekeerde situatie kijken; de tijden dat we vermoeid en futloos zijn. Ons lichaam is dan zwaar, traag, pijnlijk – het is soms alsof de zwaartekracht verdubbeld is. Als we grieperig zijn en ons moeizaam door de dag heen slepen en snot en hoofdpijn onze trouwe metgezellen zijn geworden hebben we nauwelijks nog aandacht voor onze omgeving.

Maar ook dan is er iets wat moeiteloos vermoeidheid waarneemt, maar zelf niet moe is. Dat wat gewaar is van de vermoeidheid en de dufheid is nog steeds, zoals altijd, volkomen helder. Want het grappige is dat open helderheid zich niet in ons lichaam bevindt, maar ziet dat wij ons in ons lichaam voelen zitten.

We kunnen dus wel degelijk de ervaring hebben dat we ‘in ons hoofd zitten’ of het gevoel hebben ‘in ons lichaam gevangen te zitten’, maar de open helderheid waarmee dit wordt gezien bevindt zich niet in ons hoofd of in ons lichaam.

Open helderheid heeft namelijk geen locatie. Is niet ergens en kan niet worden aangewezen. Zouden we het ergens kunnen lokaliseren dan wordt die positie direct weer moeiteloos opgemerkt door iets wat niet gelokaliseerd is. Het is misschien een subtiel punt omdat we alles automatisch in tijd en ruimte plaatsen, en nu iets benoemen wat zich daarbuiten bevindt (ruimte) of daaraan vooraf gaat (tijd).

Maar dat waar we naar verwijzen is tijdloos en plaatsloos. En het is zo subtiel omdat het geen object is waar we naar kunnen kijken. Je kunt dit gewaarzijn nooit vinden, omdat je het bent. Je kunt het omschrijven als helder, roerloos, open, bewust. Maar het is niet lokaliseerbaar.

Aandacht kan gegijzeld worden, maar open helderheid niet. Dit open zien lijkt soms heel klein en ver weg, maar is nooit werkelijk afwezig. Doordat het zich niets aantrekt van de inhoud van het bewustzijn, omdat het niet verandert door wat er verandert kan het altijd zien wat gaande is.

Getuige zijn van wat er zich in onze lichaam en geest afspeelt, het functionele aspect van open helderheid, is een constant moeiteloos opmerken van beweging en verandering, zonder daar zelf aan deel te nemen.

Niet alleen gevoelens van stress of vermoeidheid worden gezien door iets wat nooit gestrest en nooit vermoeid is – maar alles wat er gebeurt, van het meest grove tot het meest subtiele wordt gezien door open helderheid. Seksuele fantasieën, boosheid, wraakzuchtige plannen en geniepige opmerkingen worden net zo moeiteloos opgemerkt als ervaringen van licht, vriendelijkheid, onbaatzuchtigheid en vreugde.

Zoals de zon zonder onderscheid boeven en heiligen met hetzelfde licht overgiet, zo neemt open helderheid zowel onze hoogste als diepste momenten waar. Het doet er op dat niveau niet toe of we kleinzielig en zelfzuchtig zijn of grootmoedig en ruimhartig; alles wat we doen, voelen en denken wordt met dezelfde moeiteloosheid zonder enige onderbreking opgemerkt.

Niet voor niets wordt het wel vergeleken met de spiegel die zonder onderscheid alles reflecteert. Een spiegel verandert niet door wat het weerspiegelt – en open helderheid verandert niet door wat het opmerkt.

Nu is het op momenten van stress of vermoeidheid misschien wel heel moeilijk om je te realiseren dat er iets is wat niet deelneemt aan de drukte – voor je t weet ben je weer terug in het geraas in je hoofd. Het is dan ook vele malen gemakkelijker om dit te oefenen in tijden van relatieve rust. Niet voor niks wordt dit meestal in een klooster, een retraite, een stiltecentrum beoefent. Maar de meesten van ons leven niet in een klooster, en gaan misschien maar heel af en toe naar een retraite.

Daarom kunnen we er beter voor kiezen om in periodes waarin het rustig is onze aandacht op dit constante zien te richten. Twee keer per dag tien minuten zou al een mooi begin zijn. Maar omdat het altijd aanwezig is kun je het in feite op elk gewenst moment opmerken. Kijk ernaar net zo lang tot je moeiteloos weet dat je ermee kijkt.

Korte momenten van open helderheid, vele malen herhaald, tot het continu is geworden leiden als vanzelf tot de directe herkenning van wat je wezenlijk bent. Het is heel eenvoudig. Het meest eenvoudige wat er is.