Shikantaza: de kunst van alleen maar zitten

De essentie van shikantaza

Shikantaza is een vorm van meditatie die draait om puur aanwezig zijn. De term wordt vaak vertaald als "gewoon zitten", of “alleen maar zitten” (just sitting) maar het omvat meer dan alleen een fysieke houding. Dogen, de oprichter van de Soto Zen-school, leerde dat zazen verder gaat dan simpelweg zitten of liggen. Het is een oefening van volledig bewustzijn, zonder een specifiek object van focus. Dit kan verwarrend zijn voor beginners, die gewend zijn zich ergens op te concentreren. De vraag is dan ook: waar richt je je aandacht op tijdens shikantaza?

Actieve versus selectieve concentratie

We kunnen een onderscheid maken tussen actieve en selectieve concentratie. Bij actieve concentratie laat je gedachten, geluiden en gewaarwordingen opkomen zonder ergens specifiek de aandacht op te vestigen. Dit verschilt van selectieve concentratie, waarbij je je richt op een object, zoals de ademhaling. Shikantaza valt binnen de categorie van actieve concentratie. Er is geen vast referentiepunt, alleen de open aanwezigheid in het moment. Dit vraagt om een andere benadering van meditatie dan veel andere methodes.

De uitdaging van gedachten

Een veelvoorkomende worsteling bij shikantaza is het omgaan met gedachten. De geest is geneigd om in een bijna eindeloos proces herinneringen, plannen of zorgen te produceren, of “met zichzelf in gesprek te gaan”. Veel mensen die mediteren vragen zich af of ze hun gedachten moeten onderdrukken of negeren. Het gaat om het vinden van een delicate balans – gedachten niet vasthouden of afwijzen, maar ze simpelweg laten komen en gaan. En hoewel dit simpel klinkt is het in de praktijk, zeker in het begin, bijzonder lastig. Maar ook als je dit al vele jaren doet zullen er soms sessies zijn waarbij die balans ver te zoeken is.  Het loslaten van mentale patronen is een oefening op zich.

Shikantaza en de dood

Zen-leraren zeggen soms: "Beoefen zazen alsof je op het punt staat te sterven." Dit betekent dat men alles loslaat wat niet essentieel is. Wanneer de dood nabij is, verdwijnen triviale zorgen als vanzelf. Dit perspectief kan bevrijdend werken in het dagelijks leven. Wie de vergankelijkheid accepteert, kan vrijer en met meer compassie leven. Dit is een van de diepste inzichten die shikantaza kan brengen.

Flora Courtois beschrijft de beoefening als een staat waarin piekwaakzaamheid en diepe stilte samenvallen. Ze vergelijkt dit als zijn op een open plek in het bos, omringd door gevaar en dreiging: volledig gefocust, alert en toch ontspannen, klaar om elk moment in actie te komen, maar nu stil zittend.

Denk niet-denkend

Dogen introduceerde de mysterieuze instructie "denk niet-denkend". Dit betekent niet dat men gedachten moet stoppen, maar dat men niet vast hoeft te zitten in het denkproces. Het is een direct gewaarzijn van wat zich voordoet. In plaats van gedachten te onderdrukken, laat men ze toe zonder zich ermee te identificeren. Dit vraagt om een diepe acceptatie van alles wat zich aandient. Dit proces kan aanvankelijk tegenstrijdig lijken, maar het vormt de kern van shikantaza. Datgene dat de gedachten ziet, of de ruimte waarin gedachten zichtbaar worden, of het proces van actief kijken naar de stroom van gedachten krijgt de aandacht, niet de inhoud van het denken zelf. Het licht waarmee de diverse mentale staten gezien wordt is datgene wat naar de voorgrond moet worden gebracht.

De kinderlijke staat van bewustzijn

Een manier om shikantaza te benaderen is door het te vergelijken met de natuurlijke aanwezigheid van een kind. Jonge kinderen zijn niet constant bezig met analyseren of verbeteren; ze ervaren simpelweg wat er is. Shikantaza is in die zin een terugkeer naar iets dat we al bezitten, maar vaak over het hoofd zien. Maar het is trans-verbaal, en niet pre-verbaal: de mogelijkheid om na te denken en dingen onder woorden te brengen is in de loop van de tijd ontwikkeld en hoeft niet weg, maar we zijn niet gefocust op de woorden, maar zijn ons bewust van het proces van aandacht geven.  

Uiteindelijk is shikantaza geen techniek, maar een terugkeer naar wat al aanwezig is. In een wereld vol streven en complexiteit biedt het een plek van diepe eenvoud. Dit betekent niet dat het makkelijk is, maar wel dat het altijd beschikbaar is. Gewoon zitten is genoeg.

De gevaren van teveel doen

Een valkuil bij deze vorm van meditatie is het idee dat men iets moet bereiken of verbeteren. Veel beoefenaars proberen hun geest te disciplineren door zich hard in te spannen. Maar shikantaza vraagt niet om een intense inspanning; het vraagt om volledig loslaten. Dit betekent echter niet dat meditatie een passief, gedachteloos zitten wordt. Het is geen "shikan-niets", waarbij men in een lethargische staat belandt. De beoefening blijft een subtiele, maar krachtige inspanning van open aanwezigheid. Als je merkt dat je begint te soezen, constateer je dat – neutraal, zonder zelf-veroordeling – en keer je weer terug naar bewuste, open, actief volgende aandacht.

De twee kanten van de hand

Een bekende metafoor in de zen-traditie is die van de hand met twee kanten. De voorkant van de hand symboliseert het actieve, bewuste denken, terwijl de achterkant staat voor het stille, open gewaarzijn. Shikantaza is de beoefening van de hele hand: zowel de actieve als de stille kant van de geest. Het doel is niet om één aspect uit te sluiten, maar om beide tegelijkertijd te omarmen. Dit leidt tot een natuurlijke balans in het bewustzijn.

De essentie van niet-doen

Maar hoe oefent men zonder te doen? Hoe vermijdt men passiviteit?

In de ruimte waar alle gedachten verstillen vindt ontwaken plaats. Hier bevindt zich de subtiele straling die de natuurlijke gemoedstoestand is. Dit ligt besloten in het begrip "gewoon zitten".

Zen benadrukt "gewoon zitten", "gewoon lopen", "gewoon eten". Dit "gewoon" of “alleen maar” verwijst naar onverdeelde aandacht, stilte en ontspanning. Alleen als deze drie samenkomen, is men niet slechts aan het denken of wegdromen. Hierin ligt de juiste inspanning.

De Boeddha onderwees: te veel inspanning leidt tot rusteloosheid, te weinig tot luiheid. Zoals een luit waarvan de snaren niet te strak of te los moeten staan, moet ook meditatie in balans zijn: niet te geforceerd, niet te diffuus. Dit is shikantaza – een staat waarin gedachten opkomen en verdwijnen zonder vast te houden of af te wijzen.

Shikantaza en het dagelijks leven

Meditatie eindigt niet zodra je van het kussen opstaat. In het boeddhisme is meditatie slechts een deel van het achtvoudige pad, dat ook ethisch leven en juist handelen omvat. Misschien ben je niet zo bekend met alle details van het achtvoudig pad, maar het is ook wel samen te vatten met: Doe geen kwaad, en wees geen klootzak of bitch, want je daden en levenshouding beïnvloeden de kwaliteit van je meditatie. Wie in het dagelijks leven veel onrust of conflict ervaart, zal dit ook tegenkomen tijdens het zitten. Daarom wordt meditatie vaak beoefend binnen een gemeenschap, waar ethiek en meditatie samenkomen. Deze vorm van meditatie is waarschijnlijk niet geschikt om in je eentje te gaan doen als je dagelijks leven heel druk is; de kans is groot dat je verdwaalt in een storm van gedachten. De rituelen die bij Zen horen kunnen helpen om meer rust te vinden, voordat je gaat zitten.

Shikantaza en verlichting

Shikantaza is niet alleen een methode om rust te vinden, maar ook een directe weg naar ontwaken. Doordat de beoefenaar leert alles los te laten en niets vast te grijpen, wordt de fundamentele aard van de realiteit zichtbaar. Dit is de realisatie dat er niets anders is dan bewustzijn zelf. Wanneer dit volledig wordt herkend, valt de scheiding tussen zelf en wereld weg. Dit inzicht is de kern van wat in het boeddhisme verlichting wordt genoemd. Het is geen magisch moment, maar veel vaker een geleidelijk ontwaken tot wat altijd al aanwezig was. Maar ook als het in een flits van helderheid volledig herkend wordt zal het waarschijnlijk later nog vele malen nodig zijn om gewoon maar te zitten en hierin verder te stabiliseren.

Vertrouwen op de praktijk

Hoewel shikantaza eenvoudig lijkt, kan het jaren duren voordat iemand erop vertrouwt. Het kan moeilijk zijn om te geloven dat zoiets eenvoudigs tot ontwaken kan leiden. Daarom bieden boeddhistische tradities aanvullende praktijken zoals chanten en buigen, om mensen te ondersteunen op hun pad. Toch blijft de essentie van de beoefening uiteindelijk hetzelfde: puur aanwezig zijn in het moment. Shikantaza is ook een oefening in vertrouwen: het vertrouwen dat men volledig kan zijn met zichzelf zonder iets te willen veranderen of bereiken. Gewoon zitten is het ontwaken zelf belichamen. Natuurlijk vraag je je regelmatig af of je het wel “goed” doet, maar het gaat om het besef dat niets te weten, niets te doen en simpelweg te zitten in open bewustzijn soms voldoende is. Je hele Westerse opvoeding heeft je anders geleerd, dus het is ook een afleren van een groot aantal conditioneringen die in eerste instantie volstrekt vanzelfsprekend lijken. De kern van die conditionering is dat wat er nu is veranderd moet worden, verbeterd of leidend naar iets anders. Dus gewoon aanwezig zijn met wat is voelt dan vreemd en bijna tegennatuurlijk. In het artikel “De weerstand tegen dit moment onderzoeken” bespreken we dat wat uitgebreider.

Niet gedetailleerde instructie

Ondanks de vele commentaren over shikantaza geven maar weinig teksten gedetailleerde instructies. Dit is geen toeval. Iedereen moet zelf ontdekken wat het betekent om te rusten in helder, open bewustzijn. Het kan in eerste instantie wel onderwezen worden en het kan geen kwaad – sterker nog, het is eigenlijk nodig dat je dit leert van iemand die daar al veel ervaring mee heeft. Later kun je dan beslissen of je dit in een gemeenschap van gelijkgestemden blijft doen of het liever alleen doet. Afwisselend kan natuurlijk ook; de Zen-politie komt je niet controleren.

Daarom: zoek een rustige plek om te zitten, kleed je comfortabel, neem de houding van de zittende Boeddha aan, adem natuurlijk. En dan? Zit en denk niet-denkend. Hoe? Door niet-denkend te zijn.

Het belangrijkste is vertrouwen. Vertrouwen in het natuurlijke vermogen van de geest om te verlichten wat men denkt dat verborgen is. Vertrouwen dat wat gezocht wordt, al aanwezig is.