Persoonlijk en onpersoonlijk

meditation amidst the stream of life
 

Leren om ontspannen te kijken naar je gevoelens en gedachten kan een belangrijke stap zijn om meer gelijkmoedigheid en innerlijke rust te gaan ervaren. De kunst om vanuit een positie van getuige zijn of naar je innerlijk leven te kijken is een goede manier om tot meer helderheid te komen. Door niet steeds automatisch met je gedachten en emoties mee te gaan zet je de eerste stappen in ervaren dat de jij die de wereld ziet zelf ook gezien wordt. Het is de overgang van een persoonlijk centrum naar niet-persoonlijk oordeelloos waarnemen.

 

 

Nu is het nog wel een hele kunst om een balans te vinden tussen niet volledig geïdentificeerd zijn met lichaam, denken en voelen zonder daarin door te schieten in niet betrokken willen zijn, niet willen voelen, niet een persoonlijk standpunt willen innemen. Er is natuurlijk het gevaar van verlies aan spontaniteit en betrokkenheid.

 

Het gaat er dus om het juiste midden te vinden tussen leren kijken en blijven voelen. Maar dan kun je gaan oefenen in het volgende: ik voel niet, maar zie dat er gevoelens zijn. Ik verlang niet, maar kijk naar het opkomen van een verlangen. Ik herinner mij niet, maar ben me er van bewust dat er beelden van vroeger in mij opkomen.

 

Zo bezien wordt alles wat in mij speelt een verschijnen, blinken en verdwijnen van steeds wisselende processen, maar zelf ben ik degene die dat waarneemt. Ik heb wel gedachtes, gevoelens, oordelen of verlangens, maar ben dat niet.

1Watching myself

 

Nu is het ook zo dat op een gegeven moment alleen al door psychologische rijping er een zekere distantie kan ontstaan ten aanzien van de eigen psyche. Daardoor wordt het ook mogelijk om te praten over datgene wat er in mij aan gedachten en gevoelens leeft en hoef ik dus niet langer vanuit die overtuigingen en emoties te praten.

 

Als het goed is ontstaat die mogelijkheid ergens in de puberteit en komt die tot volle bloei tijdens de adolescentie en volwassenheid. Het is de ontdekking van de eigen geest en tevens de realisatie dat ik anders ben dan ieder ander – en dat er daarom communicatie nodig is om mij aan anderen kenbaar te maken. En ook; dat ik moet leren luisteren om een ander te leren kennen en begrijpen. Iedereen die wat langer optrekt met pubers weet dat dit een vaardigheid is die de nodige tijd kost om eigen te maken.

 

Zo bezien zijn bepaalde vormen van meditatie niet meer dan een verder uitdiepen van een vaardigheid die van nature al bij iedereen aanwezig is. Maar dat is misschien te optimistisch. Zelfkennis is erg ongelijk verdeeld, ook bij spirituele zoekers. En niet iedereen weet dat zijn oordelen en emoties relatief zijn.

 

Meditatie

 

Voor veel mensen “op het pad” is de kennismaking met het kunnen kijken naar datgene wat in hen leeft iets wat pas echt dieper ontwikkeld wordt door het gaan beoefenen van (vipassana) meditatie. Je zit en kijkt. De eerste maanden, nou ja, de eerste jaren zijn het moeilijkst. Velen hebben waarschijnlijk tienduizenden keren ervaren dat ze keer op keer, tientallen keren per uur, meegenomen worden in de stroom van gedachten, gevoelens en herinneringen en moeten daarom ook tientallen keren terugkeren naar de basishouding van alleen-maar-kijken door bij zichzelf te herhalen “gedachten”, of “herinneringen” of “gevoelens”.

1vipassana1

 

Pas na heel veel oefenen wordt deze houding van kunnen kijken min of meer stabiel verankerd – en dan nog blijkt vaak dat bij een echte storm het scheepje van distantie (tijdelijk) door de golven van emoties verzwolgen wordt. Of dat hardnekkige overtuigingen als “ik heb er recht op om boos te worden als je mij beledigt” zich niet zomaar laten oplossen in lucht, dunne lucht.

 

Zijpaden

 

Er zijn voor degenen die zich veel aan meditatie wijden een aantal zijpaden die langdurig bewandeld kunnen worden omdat er zo veel interessants onderweg te zien valt.

 

Er is natuurlijk het gevaar dat je een echte navelstaarder wordt; iemand wiens aandacht wel sterk uitgaat naar de verschijnselen van de eigen psyche, maar die vergeet om ook aandacht te schenken aan de gedachten en gevoelens van anderen. Een narcistische grondhouding waarbij elke vraag om aandacht wordt afgedaan met: “dat is jouw probleem” is een teken van onvolwassen, zelfgerichte en ook ietwat naargeestige ego-obsessie, waarbij het onvermogen om uit te reiken en contact te maken uiteindelijk alle groei onmogelijk maakt.


 

Er is ook het gevaar dat, door veel te oefenen in niet-geïdentificeerd-zijn, er op een gegeven moment te veel afstand ontstaat en er zich ook een zekere angst ontwikkelt voor spontaniteit en spelen omdat je op dat moment zou vergeten om van een afstand naar jezelf te kijken. Steeds te veel afstand willen bewaren kan resulteren in een stijve persoonlijkheid, altijd een beetje op z’n hoede, en eigenlijk heel bang om zomaar ombekommerd een beetje dom te doen.

1flamenco-dancers
 

Er kan ook een (onbewuste) angst zijn voor passie, vuur, woede, seksualiteit, kracht. Achterliggende overtuigingen kunnen zijn: “Ik mag niet voor mezelf opkomen” of “Ik mag er eigenlijk niet zijn”. De angst voor identificatie met de eigen kracht leidt dan tot slapte, futloosheid, en een angstig in de wereld staan.

 

Je kunt serieuze beoefenaars van vipassana soms ook herkennen aan hun neiging om alles heel langzaam te willen doen, zodat ze hun volle aandacht kunnen geven aan datgene waar ze mee bezig zijn. Alsof je niet met hetzelfde gemak kunt opmerken dat je haastig en afgeleid door de dag racet. Nou ja, misschien is dat ook minder gemakkelijk.

 

Er is, meestal bij de meer gevorderde meditatie beoefenaar, het gevaar dat er op een gegeven moment veel aandacht uitgaat naar allerlei subtiele visioenen van licht, het contact maken met wezens uit andere dimensies, het horen van prachtige, hemelse muziek, het voelen van nauwelijks waarneembare stromen van energie door het lichaam, en een enorme waslijst van andere verschijnselen – vele waarvan de gewone huis -tuin en keukenpsycholoog nog nooit gehoord heeft, of die automatisch onder het kopje “wanen” geschaard zouden worden. En hoe fascinerend ook; voor degene die verlichting op zijn wensenlijstje heeft staan moet het advies toch zijn; negeren die handel. Het ziet er leuk uit, maar het is niet datgene waar het werkelijk om gaat.

1meditation a way of life
 

Er is, zeker voor westerlingen met een zekere belangstelling voor populaire psychologie, het gevaar dat zij, gefascineerd door de vele nieuwe verschijnselen die zij ontdekken als zij zich verdiepen in hun eigen psyche, jarenlang, en wie weet, levenslang blijven kijken naar hun eigen persoonlijke mengsel van gevoelens, gedachten, herinneringen, meningen, ervaringen en beelden zonder de volgende stap te zetten; het ontwikkelen van Open Helderheid. Daarbij verschuift de focus van aandacht steeds meer van de inhoud naar de ruimte waarin al die verschijnselen plaatsvinden.

 

En voor veel westerlingen kan het een schokkende ontdekking zijn om te ervaren hoeveel gedachten eigenlijk gewijd zijn aan zelfveroordeling, of het oordelen over anderen. Door een gebrek aan basale zelfkennis was het hen in het geheel ontgaan dat een belangrijk deel van hun psychische activiteit gewijd is aan negativiteit. Toen in de jaren zestig de eerste leraren uit Japan, Korea en Tibet in het Westen lessen begonnen te geven aan westerlingen waren ze verbijsterd over de grote hoeveelheid psychologische problemen waar ze mee geconfronteerd werden. Dat is de afgelopen vijftig jaar ook niet als door toverkracht verdwenen.

 

Getuige zijn en Open Helderheid

 

De ontdekking van Open Helderheid wordt vaak (maar lang niet altijd) voorafgegaan door het ontwikkelen, en later stabiliseren van witnessing (getuige-zijn, oordeelloos kijken). Vanuit een punt buiten de verschijnselen wordt gekeken naar datgene wat zich allemaal afspeelt zonder nog werkelijk betrokken te zijn. Niet langer geïdentificeerd met de eigen gedachten en gevoelens kan er nu naar gekeken worden als ware het voorbijdrijvende bladeren op een rivier. Dit markeert een belangrijke ommekeer. Het kan jaren duren voordat dit werkelijk gestabiliseerd is, en hoewel het niet het eindpunt is, is het toch een beetje alsof je een loden jas hebt uitgedaan. Want nu wordt je niet langer gegijzeld door negatieve gedachten en oordelen of moeizame emoties.

tussenkopje2
 

(Nu lijkt deze beschrijving misschien te suggereren dat dit altijd wordt bewerkstelligd door de jarenlange beoefening van meditatie, maar ik heb sterk de indruk dat het nogal eens spontaan optreedt bij mensen die zo’n beetje als vanzelf oud en wijs zijn geworden).

 

Een belangrijk kenmerk van witnessing moet overigens het stoppen van oordelen en afkeuren zijn wil het kunnen doorgroeien naar de realisatie van Open Helderheid. We hebben het hier niet over een getuige die “foute” gevoelens en gedachten bij de Rechter van het Geweten kan aangeven, zodat ze veroordeeld kunnen worden naar de kerker van onderdrukking en uitsluiting. Pas als witnessing open en transparant is geworden, en alles wat zich aandient moeiteloos en zonder verder oordeel wordt waargenomen en weer losgelaten, kan de volgende fase zich ontvouwen.

1trapped-in-negative-emotions
 

Getuige zijn kan beleefd worden alsof er een heel klein bewust deel van jezelf kijkt naar alles wat er gebeurt. Er is dan nog steeds een (geruststellend gebruikelijk) verschil tussen degene die kijkt en datgene wat bekeken wordt; degene die voelt en datgene wat gevoeld wordt, degene die denkt en de gedachten zelf. Het kan dan ook een flinke verrassing zijn als dat hele kleine waarnemende deel plotseling binnenste buiten klapt en het hele universum omvat, zodat er ook nergens meer een scheiding of verschil te vinden is. Er is dan alleen nog maar het Ene dat zichzelf in tienduizenden vormen ziet en de afzijdige waarnemer is opgelost in het waarnemen zelf.

 

Er is dan dus ook geen sprake meer van onpersoonlijk of afstandelijk kijken naar de eigen persoonlijkheid. Verlichting is niet; afstand hebben ten aanzien van de eigen psyche. Het is veeleer geen enkele afstand meer (kunnen) ervaren. Soms wordt het beeld gebruikt van de druppel die oplost in de oceaan. Maar het is echt niet zo dat dan de druppel een druppel blijft. Hij wordt niet onderdeel van de oceaan, want de hele oceaan vloeit de druppel in. De druppel is oceaan geworden. En daarna leven ze nog lang en gelukkig…. omdat ze in elkaar zijn opgelost.

 

Het is overigens niet nodig om “het ego te doden”. Dat is meer een idee dat een verdere voortzetting is van de eerder genoemde zelfveroordeling. Ego heeft zijn relatieve waarde, het is handig voor navigatie in de wereld, en zolang het niet de hoofdrol opeist, of zich voornamelijk door angst en egoïstische verlangens laat leiden kan het gewoon als bruikbaar instrument blijven bestaan. Het gaat er dan om de juiste balans te vinden tussen persoonlijk en onpersoonlijk – om enerzijds verantwoordelijkheid te nemen voor al die eigenschappen die zichtbaar worden bij het functioneren in de wereld, en vooral ook in het contact met anderen, en anderzijds toch te weten dat al die verschijnselen die zo persoonlijk lijken ten diepste het functioneren van het Geheel zijn en in feite geheel onpersoonlijk zijn. Voor anderen ben je dan een persoon, maar van binnen ben je niemand. Een niets dat een dansje doet.

empty chair on the beach