Stadia van meditatie

1402431 617548268303902 97553198 o 1

In dit essay geeft Ken Wilber een diepteanalyse van elk van de belangrijkste staten en stadia van de meditatieve praktijk – wat gaat van psychische absorptie, naar subtiel illuminatie, naar causale transcendentie, tot aan de uiteindelijke nonduale omhelzing van Vorm en Leegte.

V: We willen graag dat je de ervaringen beschrijft van de verschillende stadia van meditatie. Maar vertel ons allereerst over meditatie zelf; de verschillende types en hoe ze werken.

A: Het is bij onderzoekers gebruikelijk om meditatie in twee brede categorieën onder te verdelen, namelijk “concentratie” en “bewustzijn” (of “inzicht”) meditatie. Of, “geopend” en “gesloten”.

 

 

Laten we bijvoorbeeld zeggen dat je naar een muur kijkt waar honderden stippen op geschilderd zijn. In concentratie meditatie kijk je gewoon naar één van de stippen, en je kijkt daar zo intensief naar dat je de andere stippen niet eens opmerkt. Hierdoor ontwikkel je je vermogens tot concentratie. In bewustzijnstraining, of inzichtsmeditatie, probeer je je juist zo veel mogelijk bewust te zijn van alle stippen. Dit ontwikkelt je sensitiviteit, bewustzijn, en wijsheid.

 

In concentratie meditatie richt je je aandacht op een object – een rots, een kaarsvlam, je ademhaling, een mantra, het gebed van het hart, enzovoorts. Door je intensief te concentreren op één enkel object, raak jij als subject langzamerhand “geïdentificeerd” met dat object. Je begint met het doorsnijden van het dualisme tussen subject en object, wat de basis is van alle lijden en illusie. Geleidelijk aan worden steeds hogere realiteiten van bestaan voor je duidelijk die leiden tot de uiteindelijke of nonduale dimensie. Je overstijgt je gewone zelf of ego, en vind de hogere en subtielere dimensies van het bestaan – het spirituele en transcendente.

 

Echter, dit is het bereiken van de hogere dimensies door, laten we zeggen, “brute kracht”. En alhoewel van concentratie meditatie wordt gezegd dat die erg belangrijk is, zorgt het er uit zichzelf niet voor dat onze neigingen om dualisme te creëren worden ontworteld. Het negeert in feite die neiging, het probeert er omheen te gaan. Het focust op één stippen en negeert alle andere. Concentratie meditatie kan ons zeker een aantal van de hogere realiteiten laten zien, maar het is niet in staat om ons daar ook permanent te doen vestigen. Om dat te bereiken is het nodig om naar alle stippen te kijken. Je moet ieder soort ervaring onderzoeken, onthecht, zonder oordeel, gelijkmoedig, en met kristal helder bewustzijn.

Startunnel
 

V: Dat is inzicht of bewustzijnsmeditatie

A: Inderdaad ja. De Boeddhisten noemen concentratie meditatie shamata en bewustzijnsmeditatie vipassana, of dhyana en prajna. De eerste leidt tot samadhi, of op één punt gerichte concentratie, en de laatste tot satori, oftewel transcendent bewustzijn en wijsheid.

 

Het punt van ieder van deze meditatie praktijken – en er zijn andere, zoals visualisatie, koan, contemplatief gebed, enzovoorts – het punt is dat ze alle twee belangrijke dingen doen. Eén ervan is dat ze helpen om de redenerende, rationeel-existentiële geest stiller te maken. Het is dat deel van ons dat altijd maar moet denken, de geest die altijd met zichzelf aan het kletsen is, en die alles onder woorden probeert te brengen. Het helpt ons om de “monkey mind” (die van de hak op de tak springt) rustiger te krijgen. En vanaf het moment dat die wat meer rust heeft gekregen, wordt het voor de subtiele en hogere dimensies van bewustzijn mogelijk om tevoorschijn te komen – zoals het psychische, het subtiele, het causale en het uiteindelijke of nonduale. Dat is de essentie van ware meditatie. Het is eenvoudigweg een manier om verder te gaan met evolutie, om door te gaan met onze groei en ontwikkeling.

 

Het psychisch niveau

 

V: Zou je de niveaus van meditatie kunnen beschrijven, en hoe die ervaren worden. Wat gebeurt er eigenlijk op elk stadium?

A: Als je aan meditatie doet, is één van de eerste dingen die je je realiseert dat je geest – en je leven, als we het daar nu toch over hebben – voor een groot deel wordt beheerst door voornamelijk halfbewust verbaal gebabbel. Je bent altijd met jezelf aan het praten. En dus, als ze beginnen met mediteren, zijn veel mensen verbijsterd door de hoeveelheid rotzooi die door hun bewustzijn aan het rennen is. Ze ontdekken dat gedachten, beelden, fantasieën, opmerkingen, ideeën en concepten in zekere zin vrijwel geheel hun bewustzijn domineren. Ze realiseren zich dat deze fantasieën en opmerkingen een veel diepere invloed hebben op hun leven dan ze ooit gedacht hadden.

cat s soul by rhads-d6oru41
 

In ieder geval, de eerste ervaringen met meditatie zijn zoiets als naar de film gaan. Je zit en kijkt naar al die fantasieën en concepten die in je bewustzijn voorbij paraderen. Maar het hele punt is dat je je daar nu eindelijk bewust van wordt. Je kijkt er onpartijdig en zonder oordeel naar. Je kijkt hoe ze voorbij trekken, op dezelfde manier waarop je naar wolken kijkt die voorbij drijven aan de hemel. Ze komen, ze gaan. Geen lof, geen veroordeling, geen oordeel – niet meer dan alleen maar opmerken, alleen maar er getuige van zijn. Als je je gedachten beoordeelt, als je er in gevangen raakt, kun je ze niet overstijgen. Je kunt dan niet hogere of subtielere dimensies van je eigen wezen vinden. Dus zit je in meditatie, en je bent niet maar dan een getuige van wat er omgaat in je geest. Je laat de “monkey mind” doen wat het wil doen, en je kijkt alleen maar.

 

En wat er dan gebeurt, omdat je onpartijdig getuige bent van deze gedachten, fantasieën, opmerkingen en beelden, wordt je langzamerhand vrij van hun onbewuste invloed. Je kijkt naar ze, dus gebruik je ze niet om naar de wereld te kijken. Daarom wordt je, in zekere mate, vrij van hen. En je wordt vrij van het gevoel een afgescheiden zelf waar ze van afhankelijk waren. Met andere woorden, je begint vrij te worden van het ego. Dit is de inleidende spirituele dimensie, waar het conventionele ego “sterft” en hogere structuren van bewustzijn “weer tot leven worden gewekt”. Je gevoel van identiteit begint zich op een natuurlijke manier uit te breiden en de kosmos te omhelzen, of alles van de natuur. Je rijst uit boven het gevoel een geïsoleerde geest in een lichaam te zijn, wat het vinden van een grotere identiteit zou kunnen inhouden, zoals bijvoorbeeld met de natuur of met de kosmos – wat R.M. Bucke “kosmisch bewustzijn” noemde. Het is een heel concrete en onmiskenbare ervaring.

 

En, dat hoef ik je niet te vertellen, dit is een buitengewone opluchting! Dit is het begin van transcendentie, van het terugvinden van de weg naar huis. Je realiseert je dat je één bent met het weefsel van het universum, voor eeuwig. Je angst voor de dood begint te bedaren, en je begint echt te voelen, op een heel concrete en tastbare manier, de open en transparante aard van je eigen wezen.

Flowers of light 08
 

Gevoelens van dankbaarheid en devotie rijzen in je op – devotie naar Spirit, in de vorm van Christus, of Boeddha, of Krishna; of devotie voor je eigen spirituele meester; of zelfs devotie in het algemeen, en zeker devotie voor alle levende wezens. De bodhisattva gelofte, in welke vorm dan ook, komt vanuit de diepte van je eigen wezen, op een heel krachtige manier. Je realiseert je dat je simpelweg alles wat je kunt doen moet doen om levende wezens te helpen, en wel omdat, zoals Schopenhauer zei, je je realiseert dat we allemaal hetzelfde nonduale Zelf of Spirit of Absolute delen. Dit alles begint vanzelfsprekend te worden, net zo onmiskenbaar als regen die op het dak valt. Het is reëel en concreet.

 

Het subtiele niveau

 

V: Wat kun je zeggen over het volgende algemene stadium, het subtiele niveau ?

A: Terwijl je identiteit het gevoel een geïsoleerde en individuele geest in een lichaam te zijn begint te overstijgen, begin je ook intuïtief aan te voelen dat er een Grond van Zijn of een ware Goddelijkheid is, voorbij ego, en voorbij elk aanroepen van mythische goden figuren, of rationeel geloof in wetenschap, of existentiële bravoure.

 

Deze vorm van de Godheid kan daadwerkelijk intuïtief worden aangevoeld. Hoe meer je je ontwikkelt voorbij het geïsoleerde en existentiële gevoel van een geïsoleerd ego, hoe meer je je ontwikkelt richting Spirit die, op het subtiele niveau, ervaren wordt als een Vorm van de Godheid of als archetypisch Zelf. Daarmee bedoel ik, bijvoorbeeld, heel concrete ervaringen van de glanzende helderheid van bewustzijn.

 

Het punt is dat je iets ziet wat voorbij natuur ligt, voorbij het existentiële, voorbij het psychische, en zelfs voorbij kosmische identiteit. Je begint de verborgen of esoterische dimensie te zien, de dimensie die buiten de gewone kosmos ligt, de dimensie die de natuur transcendeert. Je ziet het Licht, en soms schijnt dit Licht letterlijk als het licht van duizend zonnen. Het overweldigt je, het geeft je kracht en energie, maakt je nieuw, doordrenkt je. Dit is wat geleerden de “numineuze” (goddelijke, overweldigende) aard van subtiele Spirit hebben genoemd. Numineus en lumineus. Daarom, zo geloof ik, worden heiligen altijd en overal afgebeeld met halo’s om hun hoofd. Dat is wat zij daadwerkelijk zien. Goddelijk Licht. (...) Je kunt dit niveau ook ervaren als je eigen hoger zelf, je ziel, de Heilige Geest. “Hij die zichzelf kent kent God”.

Aurora Borealis
 

V: En de daadwerkelijke ervaring zelf?

A: Die varieert. Hier is één voorbeeld: laten we zeggen dat je op straat loopt en naar de ramen van winkels kijkt. Je kijkt wat naar de spullen die ze verkopen, en plotseling zie je een vaag beeld voor je ogen dansen, het beeld van een persoon. Dan realiseer je je plotseling dat het je eigen reflectie is die je in het raam van de winkel ziet. Je herkent plotseling jezelf. Net zo is het als je jezelf herkent als je Zelf, je hoger Zelf. Je herkent plotseling wie je bent. En wie jij bent is – een lichtgevende vonk van het Goddelijke. Maar het gaat gepaard met die schok van herkenning – “oh, dat!”.

 

Het is een hele concrete realisatie, die gewoonlijk gepaard gaat met veel gelach en veel tranen. De subtiele vorm van het Goddelijke of Licht of het Hoger Zelf – het zijn allemaal alleen maar archetypen van je eigen Wezen. Je ontmoet, via meditatieve ontwikkeling, en beginnend aan de directe ontmoeting met Spirit, je eigen essentie. Dus het laat zich zien als licht, als een wezen van licht, als nada, als shabd, als helderheid, het numineuze, etc. En soms laat het zichzelf gewoon zien als een eenvoudig en helder bewustzijn van wat is – heel eenvoudig, heel helder. Het punt is dat het zich bewust is van alle stippen op de muur. Het is zich helder bewust van wat moment tot moment gebeurt, en daarom transcendeert het ieder moment. Het overstijgt deze wereld, en begint aan het deelnemen aan het Goddelijke. Het heeft een manier van kijken die alles als heilig ziet – hoe het verder ook tot uitdrukking wordt gebracht. Dat is het subtiele – een introductie tot het Goddelijke van aangezicht tot aangezicht. Je neemt daadwerkelijk deel in Goddelijkheid, en in het bewustzijn en de wijsheid van het Goddelijke. Het is een praktijk. Het kan gedaan worden. En het is ook al vele malen gedaan.

woman staring at the moon
 

Het causale niveau

 

V: Dat is heel helder. Dus, wat kun je zeggen over het volgende niveau, het causale?

A: Je zit daar, alleen maar bezig met getuige zijn van alles wat in de geest oprijst, of in je huidige ervaring. Je probeert in gelijke mate van alle puntjes op de muur getuige te zijn. Als je hier bedreven in raakt, doven op een gegeven moment alle rationele en existentiële stippen uit, en psychische stippen komen steeds meer in beeld. Dan, na een tijdje, wordt je beter in getuige zijn, en dus komen er subtielere objecten of stippen op. Die bevatten lichten, en hoorbare illuminaties en subtiele vormen van het Goddelijke, enzovoorts. Als je door blijft gaan met eenvoudigweg getuige zijn – wat je helpt om je te disidentificeren van lagere en grovere vormen, en bewust maakt van hogere en subtielere vormen – zullen zelfs subtiele objecten en subtiele stippen gaan stoppen met omhoog komen. Je treedt een hele diepe staat van niet-manifestatie in, die wordt ervaren als, laten we zeggen, een herfst nacht met een volle maan. Er is bij dit alles een griezelige en prachtige goddelijke gloed aanwezig, maar het is een “stille” of “zwarte” gloed. Je kan eigenlijk niets zien behalve een zilverachtige volheid, die alle ruimte vult. Maar omdat je eigenlijk niet wat voor bijzonder object dan ook ziet, is het ook een bepaalde Radicale Leegte. Zoals Zen zegt “stop het geluid van de stroom”. Dit is onder andere bekend als shunyata, de Wolk van Niet – weten, Goddelijke Onwetendheid, Radicaal Mysterie, nirguna (niet kwalificeerbaar) Brahman, enzovoorts. Schitterende vormloosheid, met geen objecten die er afbreuk aan doen.

festivallights03
 

Het wordt duidelijk dat je absoluut één bent met deze Volheid, die alle werelden, alle niveaus en alle tijd en geschiedenis transcendeert. Je bent perfect vol, en daarom perfect leeg. “Het is alle dingen en het is geen enkel ding” zei de Christelijke mysticus Boethius. Ontzag maakt plaats voor zekerheid. Dat is wat je bent, voorafgaand aan alle manifestatie, voorafgaand aan alle werelden. Met andere woorden, het is zien wie of wat je bent, tijdloos, vormloos.

 

Dat is een voorbeeld van het causale niveau; dat is jnana samadhi, nirvikalpa samadhi, enzovoorts. De ziel, of het gevoel van afgescheiden zelf, verdwijnt, en God of afgescheiden Goden verdwijnt, omdat beide – ziel en God – ineenstorten in vormloze Godheid. Zowel ziel als God verdwijnen in de Uiteindelijke Identiteit.

 

Het nonduale niveau

 

V: Dus dan blijft het nonduale niveau over.

A: In het voorafgaande causale niveau ben je zo geabsorbeerd in de niet gemanifesteerde dimensie dat je niet eens de gemanifesteerde wereld zou opmerken. Je bent Leegte aan het ontdekken, en dus negeer je Vorm. Maar bij het uiteindelijke of nonduale niveau integreer je die twee. Je ziet dat Leegte verschijnt of zich manifesteert als Vorm, en dat Vorm als essentie Leegte heeft. In meer concrete termen, wat je bent is alles wat verrijst. Alle manifestatie verschijnt op ieder moment als een spel van Leegte. Als het causale als een schitterende maanverlichte nacht was, is dit als een schitterende herfstdag.

trees-autumn-leaves-fall-sunlight-landscapes-nature
 

Wat verschijnt als harde en solide objecten “daar ginder” zijn in werkelijkheid transparante en doorschijnende manifestaties van je eigen Wezen of Isheid. Ze zijn geen obstakels voor God, alleen maar expressies van God. Ze zijn daarom leeg in de zin dat ze geen obstructie of hindernis zijn. Ze zijn een vrije expressie van het Goddelijke. Zoals de Mahamudra traditie het kort samengevat zegt: “Alles is Geest. Geest is Leeg. Leeg is vrijelijk manifesterend. Vrijelijk manifesterend is zelf – bevrijdend”.

 

De vrijheid die je vond op het causale niveau – de vrijheid van volheid en leegte – die vrijheid blijkt zich uit te strekken naar alle dingen, zelfs voor deze “gevallen” wereld van zonde en samsara. Daarom worden alle dingen zelf-bevrijdend. En deze buitengewone vrijheid, of afwezigheid van restrictie, of totale bevrijding – deze heldere herfstdag – dat is wat je op dit punt ervaart. Maar eigenlijk is “ervaring” helemaal het goede woord niet. Deze realisatie is eigenlijk de niet ervaarbare aard van Spirit. Ervaringen komen en gaan. Ze hebben allemaal een begin in de tijd, en ze eindigen in de tijd. Zelfs subtiele ervaringen komen en gaan. Ze zijn allemaal wonderbaarlijk, glorieus, buitengewoon. En ze komen, en ze gaan.

 

 

Maar deze nonduale “staat” is zelf geen andere ervaring. Het is simpelweg de opening of open ruimte waarin alle ervaringen opkomen en weer in verdwijnen. Het is de heldere herfstlucht waar de wolken in komen en gaan – het is zelf niet één of andere wolk, ervaring, object of manifestatie. Deze realisatie is eigenlijk de ultieme vruchteloosheid van ervaring, de ultieme futiliteit van het proberen bevrijding of verlossing te ervaren. Alle ervaringen verliezen volledig hun smaak – die voorbijtrekkende wolken.

 

Jij bent niet degene die bevrijding ervaart; je bent de open ruimte, de opening, de leegte, waarin iedere ervaring komt en gaat, zoals reflecties in een spiegel. En jij bent de spiegel, de spiegelende geest, en niet één van de reflecties die wordt ervaren. Maar je bent ook niet losstaand van de reflecties, terugtredend en kijkend. Jij bent alles wat op ieder moment opkomt. Je kunt de hele kosmos in één keer naar binnen slikken, zo klein is het, en je kunt de hele lucht proeven zonder een centimeter te bewegen.

doortonowhere
 

Daarom wordt er in Zen gezegd dat je niet de Grote Samadhi kunt binnengaan; het is eigenlijk de opening op open plek die altijd aanwezig is, en waar alle ervaring – en alle manifestatie – elk moment in oprijst. Het lijkt er op dat je deze staat “binnengaat”, behalve dan dat als je daar bent, je je realiseert dat er nooit een tijd is geweest dat die niet volledig aanwezig was en volledig herkend werd – “de poortloze poort”. En dus begrijp je heel diep dat je nooit deze staat bent binnen gegaan; en geen van de Boeddha’s, uit verleden of toekomst, kan deze staat ooit binnen gaan.

 

In Dzogchen is dit de herkenning van de ware aard van de geest. Alle dingen, in alle werelden, zijn zelf-bevrijdend op het moment van opkomen. Alle dingen zijn als zonlicht op het water van een vijver. Alles glinstert. Het is allemaal leeg. Het is allemaal licht. Het is allemaal vol, en het is allemaal vervuld. En de wereld gaat z’n gewone gang, en niemand die ook maar iets opmerkt.

contemplation-600x463