Wat is Leegte?

Interconnected
 

 

Leegte betekent: verbondenheid, openheid en bevrijding. Het speelt een

sleutelrol in het begrijpen waarom verlichting mogelijk is, wat het ons doet

ontdekken en hoe daardoor ons gevoel van identiteit radicaal verandert.

 

 

 

 

Het woord leegte heeft in het dagelijks taalgebruik een overwegend

negatieve betekenis. Het duidt meestal op het ontbreken van iets, een

afwezig zijn, een bepaald gebrek. Wie zich leeg voelt, voelt zich niet goed;

het ontbreekt dan aan levenslust, en er is vaak ook het gevoel dat het

allemaal maar weinig zin heeft. Het kan ook een aanwijzing zijn dat men

leidt aan uitputting. Wie zich leeg voelt is moe en geneigd tot somberheid.

 

Een enkeling kan nog wel genieten van een leeg landschap, maar daarin zit

dan min of meer wel besloten dat het fijn is dat er geen lelijke gebouwen zijn

die het uitzicht versperren.

misty blue morning
 

Het is daarom goed om te beseffen dat de manier waarop het woord Leegte

hier – en op andere plekken waar het over onderwerpen als Boeddhisme,

Advaita of verlichting gaat – heel andere, en veel positievere associaties en

betekenissen heeft. En de betekenis van het concept Leegte is, net als de

meeste andere concepten, niet volkomen neutraal, maar krijgt zijn betekenis

vooral door de context waarin het gebruikt wordt. En in deze context is

Leegte zowel voorwaarde voor verlichting als ook datgene wat zichtbaar

wordt na het ontwaken.

 

We onderscheiden drie belangrijke dimensies; leeg van essentie, leeg van

substantie en leeg van identiteit. Het zijn deze drie vormen van leegte die

zichtbaar worden door het ontwaken tot de open natuur van zelf en wereld.

 

 

Leeg van essentie

 

 

De term Leegte wordt in het Boeddhisme veel gebruikt omdat het een

belangrijk kenmerk van de werkelijkheid aanduidt. Het is een vertaling van

het woord Shunyata. Het concept wordt gebruikt om aan te geven dat geen

enkel object een onverwoestbare kern heeft, maar altijd is opgebouwd uit

verschillende elementen, die onderling gerelateerd zijn. De samenstellende

delen zijn tijdelijk (kort of langdurig) met elkaar verbonden, maar zullen op

een gegeven moment weer elk hun eigen weg gaan; het object is ontstaan

door samenvoeging maar zal daarom onherroepelijk ook weer uit elkaar

vallen. Bovendien zijn alle samenstellende delen weer verbonden met de

omringende wereld. Ieder object is in werkelijkheid leeg van essentie.

Interconnectedness
 

Deze manier van kijken focust meer op proces dan structuur, en is bedoeld

als tegenwicht voor het idee dat de wereld bestaat uit allerlei losstaande

dingen. Het kan helpen om de onderlinge samenhang, de verbondenheid en

de vele relaties die nodig zijn om iets te laten bestaan beter te zien. Wat iets

is wordt bepaald door de samenstellende delen, hun onderlinge relaties en

de relatie die de samenstellende delen weer hebben met de wereld waarin

zij functioneren.

 

Leegte betekent hier dus niet de ontkenning van het bestaan van dingen.

Maar er wordt wel op gewezen dat ieder ding, ieder fenomeen in een

bepaalde context bestaat en dat die context nodig is om te begrijpen wat

iets is. Context en omgeving bepalen mede hoe iets functioneert en welke

betekenis dat heeft.

 

Dat geldt dan ook voor ons. Wie wij zijn en hoe we ons gedragen wordt altijd

mede bepaald door de relaties die we met anderen om ons heen hebben en

de wereld waarin wij ons bevinden. Ook de manier waarop we betekenis

geven aan de wereld, en hoe we haar en onszelf begrijpen wordt sterk

gevormd door de ons omringende cultuur. Die is niet fysiek zichtbaar, maar

speelt wel een belangrijke rol in ons vermogen ons met anderen te

verstaan.

 

Gedrag is daarom een functie van de persoon in een omgeving. G=f (P+O)

Grapje. We zullen verder geen vergelijkingen meer opschrijven. Maar

iedereen is wel bekend met de keurige boekhouder die als fan van zijn

favoriete voetbalclub ineens een heel andere kant van zichzelf kan laten

zien.

Soccer fans
 

Wie goed tot zich laat doordringen dat alles wat we zien en ervaren in een

constant veranderend proces verkeert, en door steeds wisselende relaties

wordt beïnvloed, kan gemakkelijker loslaten en accepteren. Wijzelf, de

dingen om ons heen en de mensen die we kennen zijn altijd zowel constant

en steeds zichzelf, als ook onherroepelijk veranderend. En dat inzicht kan

weer helpen om gelijkmoedigheid te ontwikkelen en minder gehecht te zijn

aan wat ons omringt.

 

 

 

Gelijkmoedigheid omdat aanvaard wordt dat we niets voor altijd bij ons

kunnen houden en dat het enige werkelijke constante in deze wereld het

stromen en veranderen is; en onthechting omdat we kunnen loslaten. Als

het tijd is om te laten gaan doen we dat omdat we weten dat dit meer geluk

geeft dan krampachtig willen vasthouden aan wat in feite voorbij is. De wijze

leeft daarom op zijn gemak in de stroom van steeds wisselende situaties.

Dat gemak kan er ook uit bestaan om bijvoorbeeld verdriet toe te laten en te

treuren als we iets dierbaars verliezen, want dat is een normale reactie als

we iets kwijtraken wat belangrijk voor ons was. Onthechting is een functie

van wijsheid en daarom niet hetzelfde als afstandelijkheid waarbij we zo min

mogelijk willen voelen, want dat is een houding die door angst wordt

ingegeven.

 

 

Leeg van substantie

 

 

De tweede betekenis van het concept Leegte is dat ieder object in

werkelijkheid niets anders dan bewustzijn is. Ieder object, of het nu fysiek of

mentaal is, is leeg van substantie. Dit aspect van Leegte is een directe

ervaring; het beschrijft accuraat hoe het is om na het ontwaken naar de

wereld te kijken. Dit gaat bovendien gepaard met een subtiel maar

onmiskenbaar geluksgevoel. Deze leegte is niet een somber makende of

negatieve manier van kijken en ervaren, maar juist positief en open.

 

Het is de herkenning dat iedere ervaring die we van de wereld hebben een

ervaring van en in bewustzijn is. Eenvoudig gezegd: je hebt nog nooit een

bloem zonder bewustzijn gezien.

spider-web1
 

Zeggen dat objecten leeg van substantie zijn lijkt misschien wel wat

aanknopingspunten met de kwantumfysica te hebben, omdat die

bijvoorbeeld heeft aangetoond dat een atoom voor het allergrootste

gedeelte uit lege ruimte bestaat. Maar het is niet zo dat ze “eigenlijk”

hetzelfde beweren.

 

Kwantumfysica is een bijzonder succesvolle manier om de werkelijkheid op

een heel fundamenteel niveau te beschrijven en te voorspellen. Maar de

gebruikte taal is voornamelijk wiskundig, de toepassingen zijn vooral in de

wereld van de technologie en het kennisdomein is niet direct zintuiglijk

kenbaar, en het is vaak bijzonder moeilijk om je er een begrijpelijke

voorstelling van te maken. Het geeft geen beschrijving van de dingen zoals

mensen die in het alledaagse leven ervaren.

 

 

Er valt dan ook weinig “innerlijke bevrijding” te verwachten van het alleen

maar kennis nemen van de wonderlijke wereld van het atoom. Je kunt wel

die kennis meer eigen maken door actieve visualisaties. Een voorbeeld

daarvan is hier ook opgenomen.

 

Als wij zeggen dat de wereld door de verlichte wijze voortdurend herkend

wordt als een expressie van Leegte is dat vooral bedoeld als een weergave

van een bepaalde manier van zien die na ontwaken steeds meer

gebruikelijk wordt. Als bewustzijn kijk je naar bewustzijn. Daardoor krijgen

alle ervaringen een opmerkelijk lichte en open kwaliteit.

 

Solide dingen en structuren worden herkend als vormen van energie die

tijdelijk gematerialiseerd zijn; ze zijn nu geconcentreerd, hard en

ondoordringbaar, maar behouden toch hun open en dansende kwaliteit.

 

Deze openheid vormt de altijd aanwezige achtergrond van het dagelijks

leven en geeft daar een weldadige frisheid aan.

 

 

Leeg van identiteit

 

 

De reden waarom de wereld wordt ervaren als open, leeg en licht is omdat

ontdekt en van top tot een gerealiseerd wordt dat dit je ware identiteit is.

Wat wij zijn, en altijd al waren, jij en ik, is open helderheid.

 

Leegte die licht is.

sombrero-galaxy
 

Omdat deze realisatie van ons ware zelf als grenzeloze openheid en

zichzelf verlichtende leegte niet stopt of een grens tegenkomt omvat zij de

hele wereld. Wie wij zijn is dit alles. Alles wat we zien is deel van wat

we zijn.

Maar we zijn dit alles juist omdat we leeg en open zijn. Net zoals het

universum zowel de ruimte is – leegte – als alles wat daarin verschijnt –

vorm. Wij zijn de beschikbaarheid voor elk soort ervaring en gevoel, maar

worden daar zelf niet door veranderd. Elke verandering vindt plaats in iets

onveranderlijks en wie wij zijn omvat beide. Vorm en leegte zijn één geheel

en de ervaring van de wereld is open en licht geworden.

 

Het veronderstelt ook dat we een einde maken aan de constante neiging om

ons zelfgevoel te “bevriezen” in één positie of definitie. We moeten dit leren

openen zodat het voldoende ruimte biedt om de constante veranderingen

en flux van het leven te kunnen ervaren. In plaats van een gefixeerd, hard

en ondoordringbaar zelf maken we de overgang naar een vloeiend, open en

accepterend zelf.

 

Wat wij dan zien is dat het universum één naadloos geheel is, constant

dansend als creatie en destructie en spelend als het eeuwige spel van

bewustzijn. Wij zijn het spel, de spelers en het decor waarin het spel zich

afspeelt. Omdat in dit spel alles samengesteld is en daarom niet-permanent;

omdat alles bewustzijn is en daarom zonder substantie, omdat wij zijn terwijl

we niet zijn – daarom is bevrijding mogelijk.

buddha of light
 

 

Oefeningen

 

Om hetgeen hierboven is besproken wat meer eigen te maken heb ik ook

een stukje geschreven waarin ik een willekeurig voorwerp in gedachten

neem en probeer ik te laten zien dat het bestaan daarvan op talloos veel

manier verbonden is met andere dingen, mensen en processen in de

wereld. Dat stukje vind je hier.

 

Het andere stuk bevat een oefening die gebruik maakt van visualisatie,

waardoor het mogelijk wordt om een directe ervaring te hebben van het

open karakter van dingen die in eerste instantie solide gesloten lijken. Het

focust specifiek op het lichaam, maar kan ook op andere zaken worden

gericht.

Indien goed uitgevoerd kan die een heel krachtige uitwerking hebben op je

eigen directe ervaring van jezelf en anderen, je lichaam

en de wereld. Die oefening vind je hier.

 

 

De Boeddha zelf, uit de Samadhi Raja Sutra:

 

Weet dat alle dingen zijn:

Een luchtspiegeling, een wolkenkasteel,

een droom, een verschijning,

zonder essentie, maar met kwaliteiten die kunnen worden gezien. Weet dat

alle dingen zijn:

Als de maan aan een heldere hemel

in een helder meer weerspiegeld,

niettemin voor dat meer heeft de maan zich nooit bewogen. Weet dat alle

dingen zijn:

Als een echo afgeleid

van muziek, geluiden, en huilen,

maar toch is er in die echo geen melodie. Weet dat alle dingen zijn:

Als een tovenaar die illusies maakt

van paarden, ossen, karren en andere dingen,

niets is zoals het verschijnt.

 

 

 

 

En uit de Prajnaparamitra Sutra tenslotte:

 

Allen die helder begrijpen dat verlichting overal is komen tot perfecte

wijsheid door het prachtige inzicht dat alle objecten en structuren, precies

zoals ze op dit moment zijn, zelf verlichting zijn, zowel weg als doel, en

volstrekt transparant voor het onuitsprekelijke. Degenen die deze kennis

hebben zien dat alles is zoals het is en herkennen alle structuren als

stralend leeg van een zelfstandig bestaan.

 

 

 

Allen die perfecte wijsheid verkrijgen zijn voor altijd geïnspireerd door de

overtuiging dat de oneindig gevarieerde vormen van deze wereld, in al hun

relativiteit, helemaal niet een hindernis zijn, of een gevaarlijke afleiding van

het spirituele pad, maar in werkelijkheid juist een genezend medicijn.

 

 

Waarom?

 

 

Juist omdat zij onderling van elkaar afhankelijk zijn en daarom geen

afgescheiden zelf hebben brengen ze het mysterie en de energie van alles

omvattende liefde tot expressie.

 

 

 

Niet alleen de verlichte wijzen maar ieder levend wezen in de onderling

verbonden wereld leeft in deze grenzeloze oneindigheid van liefde.

 

 

En verder:

 

Voor een grondige uitleg van het begrip Shunyata kun je terecht bij de

Engelstalige Wikipedia.

  

Er is het uitstekende boekje van Thich Nhat Hanh: Vorm is Leegte,

Leegte is Vorm.