De zin van het leven

42
 

De vraag naar de zin van het leven is niet iets waar we een objectief antwoord op kunnen vinden. Het is namelijk veel meer een gevoel, een intuïtief weten dan iets wat we aan anderen gemakkelijk zouden kunnen uitleggen. We kunnen dat gevoel hebben zonder precies te kunnen beredeneren waarom, maar als het afwezig is voelen we dat wel degelijk. En wat we dan willen is niet dat iemand ons het goede antwoord geeft, maar dat we weer kunnen terugkeren naar dat woordloos weten dat we een goed en zinvol leven leiden.

 

Het is daarom beter te kijken wanneer we dat gevoel wel hebben, en te onderzoeken in welke omstandigheden het ons ontglipt. Mijns inziens zijn er vier belangrijke voorwaarden voor het gevoel een zinvol leven te leiden.

 

 

De eerste is dat we liefhebben en weten dat er van ons wordt gehouden. We moeten ons met anderen, of in ieder geval met iets groters dan onszelf, verbonden voelen. De tweede voorwaarde is het vermogen creatief te zijn en dingen te kunnen maken die er nog niet eerder waren en die min of meer ons stempel dragen. Verder moeten we in zekere zin zelfbepalend en naar eigen inzicht kunnen leven, en de vierde voorwaarde is dat wij onszelf en de situatie waarin wij leven verder kunnen ontwikkelen.

 

Als alle vier de voorwaarden aanwezig zijn voelen we ons bijzonder goed en zal de vraag naar de zin van het leven niet eens meer opkomen: het is als vanzelfsprekend duidelijk. Maar ook als maar één of twee van de voorwaarden aanwezig is kan dat al voldoende zijn .

 

En het is juist op het moment dat we ons niet langer liefdevol met anderen verbonden voelen, als we niet de mogelijkheid hebben om creatief en zelfbepalend te zijn en vastlopen in een tredmolen van zinloze herhaling, of als we geen mogelijkheid meer zien om onze situatie of onszelf te verbeteren dat we gevoelens van uitzichtloosheid, wanhoop en depressie ervaren. En dus ook van zinloosheid.

Happy common people
 

Liefde verbindt ons met anderen. Het geeft een ervaring van gevoelde verbondenheid en tilt ons uit onze eigen kleine wereld en laat ons voelen dat we deel uitmaken van een groter geheel. Wat dat groter geheel is kan heel divers zijn; we kunnen ons verbonden voelen met een onze familie, ons land, maar ook met een verheven ideaal of met God. Maar de diepste en daarom soms ook meest kwetsbare vorm van liefde is als we die voelen voor een ander mens. Als er iets is wat ons sterk kan ontroeren dan is het wel de diepe en onvoorwaardelijke liefde voor een ander. Ouders kunnen soms verbijsterd zijn door hoe groot de liefde voor hun kind is – juist omdat het nog meer dan de liefde voor de partner zo volkomen is, zo werkelijk onvoorwaardelijk. En kinderen hebben dat ook nodig; kritiek, verwaarlozing en onverschilligheid kunnen diepe wonden slaan en veel later leiden tot een gevoel van zinloosheid, zonder dat de redenen daarvoor nog gekend worden.

 

Maar ook bij een wat minder intens beleefde verbondenheid, bijvoorbeeld die met onze familie of ons land, kan ons het leven als vanzelfsprekend zinvol lijken.

earth art
 

Als we creatief leven en dingen maken die er nooit eerder waren voelen we ook dat we een zinvol bestaan hebben. Dit hoeft niet perse in de vorm van kunstenaarschap: ook als we werk hebben waar we gebruik kunnen maken van onze talenten en interesses is er vaak al sprake van voldoende creativiteit. Belangrijk daarbij is dat we een zekere mate van zelfstandigheid hebben en dus mede zelf kunnen bepalen hoe het werk gedaan moet worden. Er moet een vorm van creatief eigen denken en handelen mogelijk zijn. Daarom zal werk dat veel routine en herhaling vereist en waar dus maar weinig vrijheid aanwezig is om zelf te bepalen hoe het gedaan moet worden veel minder sterk een gevoel geven zinvol te leven dan werk waarin onze eigen inbreng veel groter is. Als we vervangbaar zijn voelen we veel minder dat ons werk zinvol is dan als het grotendeels afhankelijk is van onze eigen, zelfgekozen werkwijze.

 

Maar niet alleen werk kan onze behoefte aan creatief leven bevredigen; ook daarbuiten kunnen hobby’s en interesses, als ze voldoende vervuld kunnen worden, bijdragen aan het gevoel een prettig en zinvol leven te leiden. Daarbij is het, alweer, niet zo belangrijk wat de inhoud daarvan is, maar gaat het vooral om de mogelijkheid om gericht bezig te kunnen zijn met datgene wat (toevallig?) onze belangstelling heeft. De hobby van de één kan de verbijstering van de ander zijn, maar zolang het iemand in staat stelt zich bezig te houden met zijn favoriete onderwerp zal het gevoel een zinvol leven te leiden bijna ongemerkt als achtergrond aanwezig blijven.

new-allison-stokke-2010
 

Ook als we ons ontwikkelen en voelen dat we ergens in (kunnen) groeien maakt dat de vraag naar de zin van het leven vrijwel overbodig. En niet alleen dat: ook als we mogelijkheden zien om onze situatie te verbeteren kan dat ons gevoel van levenslust sterk aanwakkeren. We hebben er zin in en vinden zo de zin van ons bestaan.

 

Misschien ook omdat we ons op die manier verbonden voelen met de krachten die het hele universum vooruit lijkt te stuwen; evolutie en creativiteit. De kracht waardoor steeds complexere systemen kunnen ontstaan en steeds weer nieuwe verbindingen tot stand worden gebracht en steeds weer andere eigenschappen te voorschijn komen.

 

Maar het is toch vooral een menselijke drang om wat niet goed gaat te willen verbeteren en proberen wat al goed gaat beter te doen functioneren. Juist omdat wij niet zijn veroordeeld tot alleen maar leven in het hier en nu, maar ons kunnen voorstellen hoe iets zou zijn als we iets zouden veranderen kunnen we ook plannen ter verbetering maken. Ons vermogen tot fantaseren, een visie te ontwikkelen en dromen na te jagen doet ons onderscheiden van de dieren die vrijwel uitsluitend in het direct gegevene leven.

 

Maar ontwikkelen moeten we hier ook begrijpen als het proberen steeds meer te leven van wat we als werkelijk waardevol zien. We kunnen niet alleen situaties en voorwerpen beter doen laten functioneren, we kunnen ook mogelijkheden zien om onszelf tot betere mensen om te vormen. Wat we dan als beter zien is afhankelijk van welke waarden we aanhangen – en daarin, zo is bekend, kunnen mensen onderling zeer sterk verschillen. Maar als we datgene kunnen vinden wat wijzelf als het meest waardevol zien hebben we ook vaak veel kracht en uithoudingsvermogen tot onze beschikking om die idealen tot een levende realiteit te maken. Waardevervulling is een wezenlijk onderdeel van de zin van het leven.

 

Als leven zinloos aanvoelt

noellosvald00 1
 

We kunnen nu ook gemakkelijker de situaties identificeren waarin het leven zinloos zal aanvoelen, namelijk als we ons niet liefdevol met anderen verbonden voelen, als we niet kunnen creëren, als de levensomstandigheden zodanig zijn dat er geen ruimte is om zelf te kiezen, en als we niet langer de mogelijkheid zien om onszelf of onze situatie te verbeteren. In dat laatste geval zal een sterk gevoel van uitzichtloosheid als een sluipend gif elk gevoel van zin doen wegnemen.

 

Maar ook als we niet langer creatief kunnen zijn en niet op de een of andere manier ons eigen stempel op de situatie kunnen drukken, met andere woorden als ons leven vooral door anderen wordt bepaald en er niet langer wordt geluisterd naar wat wij te zeggen hebben kan de lust tot leven ons ontvallen. Creatief leven hoeft niet groots en meeslepend te zijn, het kan ook naar voren komen in de kleine details van ons leven. We hebben het nodig dat er gebieden in ons leven bestaan waar we zelfbepalend zijn, waar onze eigen ideeën en ingevingen vorm kunnen krijgen. Als we maar dingen kunnen maken die alleen door ons gemaakt kunnen worden, als we kunnen leven zoals we zelf willen voelen we ons zo af en toe gelukkig en behouden we het gevoel een zinvol leven te leiden.

 

Maar het belangrijkste van alles is vermoedelijk toch wel dat we een gevoel van liefdevolle verbondenheid ervaren. Als dat wegvalt kan het een verpletterend effect hebben – je kunt letterlijk doodgaan aan een gebroken hart en liefdesverdriet. Hoe dieper onze liefde was, hoe erger ook de pijn. Soms blijft er voor altijd een gat in ons bestaan voelbaar. Liefde verliezen kan het sterkste gevoel van zinloosheid oproepen. Vooral het verdwijnen van onze band met een speciale geliefde kan enorm pijn doen, maar ook het verliezen van andere banden kan schrijnen en schuren.

 

Verlies van wie ons dierbaar was kan wel ons hart op den duur verzachten omdat we nu beter de pijn van een ander kunnen invoelen. En zo kan zelfs een pijnlijke en moeizame episode in ons leven toch nog betekenis krijgen omdat het ons helpt om verder te groeien. Kan.

 

Maar het is dus met name in deze situaties (niet verbonden voelen, niet creatief en zelfbepalend kunnen leven en geen mogelijkheden tot groei en verbetering zien) dat we kunnen worden overvallen door het gevoel dat het allemaal zo zinloos is. De vraag naar de zin van het bestaan is natuurlijk ook altijd de vraag naar de zin van mijn bestaan, niet het bestaan. Het is geen filosofische, maar een existentiële vraag.

 

En wat we zouden moeten doen is een antwoord vinden op drie andere vragen, namelijk: “met wie of wat wil ik mij verbinden?” “wat kan en wil ik creëren?” en “hoe kan ik mijzelf en de situatie waarin ik mij bevindt verder ontwikkelen?” Het antwoord op die vragen hoeft niet perse positief te zijn, het is heel goed denkbaar dat iemand bijvoorbeeld besluit dat hij liever alleen wil blijven omdat hij zich op die manier het beste verder zelf kan ontwikkelen.

woman overlooking mountains
 

De reden dat geen enkel antwoord door iemand anders gegeven bevredigend of overtuigend is, is omdat we zelf, in onze eigen ziel een antwoord moeten vinden. En we zullen ook zelf datgene waar we in geloven moeten leven. De vraag naar de zin van het leven komt vooral op omdat we verbondenheid, creativiteit, groei en ontwikkeling willen ervaren op een manier die door ons zelf is gekozen. En als dat lukt voelen we, zonder het precies te kunnen beredeneren, dat we inderdaad een goed leven leiden. Niet perse gemakkelijk, zelfs soms niet eens gelukkig makend, maar wel zinvol.

 

Voor N.